نقدی بر پاسخ علیرضا حیدری به نوشتهی دکتر ساسانی (مجیدپوراسماعیل)
(بر گرفته از تار نگار ارجمند <روزنامک>
http://rouznamak.blogfa.com/post-558.aspx)
ستاره چرا برفرازد کلاه
سرآغاز
در آغاز باید از آقای لقمان سپاسگزار بود که در باهمستانشان این امکان را فراهم نمودند تا دوستداران فرهنگ و ادب این مرز و بوم اینگونه به تبادل آرا بپردازند. از آقایان دکتر ساسانی و حیدری نیز باید سپاسگزاری نمایم که چنین پر تلاش و دلسوزانه در راه بزرگداشت فرهنگ و ادب این مرز و بوم گام بر میدارند و در غیاب بزرگان این پهنه، بار سنگین نقد دانشی را بر دوش میکشند.
بنده در آغاز بر آن بودم تا باورها و آرایم را دربارهی نوشتهی تازهی آقای حیدری در جستاری فراگیر گردهم آورم و آنها را در تارنگار ارجمند روزنامک با دوستان بزرگوار در میان نهم که بنا به دلایلی این کار به انجام نرسید ولیکن در یادداشت کوتاهی نکاتی را یادآور میشوم.
×××
آقای حیدری در نوشتهای به نام «دربارهی شماری از جملات مجید ساسانی...» دربارهی بیت زیر نوشتهاند:
اگر تند بادی برآید ز کُنج
به خاک افکند نارسیده ترنج
«کُنج را با ترَنج پساوا نیست... و آیا اگر فردوسی هم خطای در قافیه داشته باشد، فرق استاد توس.... با دیگر شعرا چون مولوی و نظامی که بیشتر گفتارشان با بیتوجهی به مبانی دستورزبان و عروض و قافیه همراه است؛ چیست؟... شاید کسانی که تخصصی در شاهنامهپژوهی ندارند، ولی بسیار دوستدار شاهنامه هستند، به خود اجازه بدهند که به یاری چند کتاب درسی عروض و قافیه که در عصر ما نوشته شده، و با مقایسهی خداوند سخن فارسی با دیگر شاعران فارسی زبان، خطای قافیه در شعر فردوسی را بپذیرند؛ اما استاد ماهیار نوابی و... و استاد جنیدی و... نادرستی در قافیه را در سخن فردوسی بر نمیتابند.»
آقای حیدری بسیار فراگیر در بارهی این بیت سخن راندهاند و نیز استادان بزرگوار ادب و سخن نیز از سالها پیش به این دو سه بیت پرداختهاند، و لیکن در اینجا میخواهم از ایشان بپرسم با توجه به سخن ایشان و بزرگانی که از آنها نام بردند که خطای در قافیه را از فردوسی پاکزاد بر نمیتابند، نظرشان در بارهی این بیت چیست؟
چنین داد پاسخ که: «تهمینهام
تو گویی دل از غم؛ به دو نیمهام»(1)
×××
اگر تندبادی برآید ز کنج
به خاک افکند نارسیده ترنج
ستمکاره خوانیمش ار دادگر
هنرمند دانیمش ار بیهنر
آقای حیدری دربارهی «هنر» نوشتهاند:
«هنر در زبان فارسی در گذر زمان سه معنی داشته: 1- نیرو و شجاعتِ نیک؛ 2- فضل؛ 3- هنرهای دستی که در تاجیکستان به آن نازوکی گویند.»
نمیدانم آقای حیدری این معانی را برای «هنر» از کجا به دست آوردهاند و لیکن یکی از معانی این واژه را «فضل» دانستهاند که واژهای عربی است برای واژه ای فارسی. آیا معنی فارسی این واژهی عربی نمیتواند برای بیت مورد نظر معنی داشته باشد؟
دکتر جوینی «دانش جنگ» را نیز به دیگر معانی «هنر» افزودهاند:
اگر شایدی بردن این بد به سر
به مردی و گنج و به نام و هنر(2)
با اینکه نگرش آقای دکتر جنیدی و آقای حیدری به مفهوم واژهی «هنر» و معنی این دو بیت در خور توجه است ولی نگرش استادان دیگر را نیز نباید از نظر دور داشت. برای نمونه به موارد زیر بنگرید:
۱-آقایان دکتر حسن انوری ودکتر جعفر شعار:
«هنر در اوستا به صورت honara به معنی عظمت و استعداد است. در شاهنامه نیز نزدیک به مفهوم استعداد و معرفت و شناخت امری همراه ظرافت و ریزهکاری و گاه به معنی مهارت و برتری و شایستگی به کار رفته. هنر معادل art انگلیسی و فرانسوی مفهوم نسبتاً جدیدی است.»(3)
«...«تند باد» در اینجا استعاره از حادثهی بزرگ و هولناک است که باعث آن چرخ و روزگار است... هنرمند: لایق و توانا. «هنر» در اینجا به معنی لیاقت و کفایت و فرهنگ و دانش است.
با توجه به محتوای داستان که سهراب سرنوشت غمانگیزی دارد، گفتوگو از ستم روزگار است؛ اگر تند بادی از گوشهای برخیزد، ترنج نارسیده (اشاره به سهراب جوان) را به زمین میافکند... آیا چرخ را ستمگر بنامیم یا دادگر؟ لایق و توانایش بخوانیم یا نالایق و ناتوان؟...»(4)
۲-آقای دکتر جوینی:
«1- ستمگاره: در فرهنگ لغات قرآن (شمارهی 4) آستان قدس رضوی (ص42) آمده که مولف گوید: «ه» ستمکاره برای مبالغه است.
«دادگر» را که صفت فاعلی است، یا باید به معنی مبالغه بگیریم تا در معنی با «ستمگاره» همآهنگ گردد و یا اینکه «ستمگاره» را به معنی صفت فاعلی بدانیم تا با «دادگر» متناسب شود که البته ترجیح با نخستین است. لیکن در این بیت مسکو (ج8، ص19، ب224، در پادشاهی یزدگرد) این تناسب در دو کلمهی «داد» و «ستم» کاملاً محسوس است و نیازی به تفسیر ندارد:
ز باد آمده باز گردد به دم
یکی داد خواندش و دیگر ستم
۲- اما سه بیت نخست را دکتر جلال خالقی مطلق در مجلهی سیمرغ، بنیاد شاهنامه(۵) بدینگونه معنی کردهاند: شاعر سخن را به طریق شک و پرسش که شیوهای در سخنوری است، آغاز کرده، میپرسد: اگر تند بادی ناگهان از گوشهای برخیزد و ترنج نارسیدهای (=سهراب) را بر خاک هلاک اندازد، آیا باید چنین سرنوشتی را ستمکاره خواند یا دادگر؟ کار او را پسندیده و درست دانست یا نکوهیده و زشت؟ اگر چنانکه میگویند مرگ حق و داد است (در زبان مردم، هنوز اصطلاح مرگ حق است، جاری است) پس چه چیز را باید بیداد نامید؟ و به علاوه دیگر این بیداد و شکوه و شکایت بر سر کاری که داد و حق است، چه معنی دارد؟» (۶)
×××
همی گفت کاکنون پیاده دوان
کجا پویم از ننگ تیره روان
آقای حیدری فرمودهاند:
«…پیاده بودن و بی اسب بودن دو مقولهی متفاوت است؛ و اگر در کشاکش نبرد میان دو تن؛ کسی پیاده شود و از اسب افتد ننگ است؛ نه کسی چون رستم جهان پهلوان که پیاده بودنش هم مایهی فخر سمنگانیان است! کمی دقت هم شایسته است!...»
در اینجا آقای حیدری به درستی دریافتند که پیاده بودن و از اسب افتادن پهلوان دو مقولهی جداگانه است ولی باید یادآور شد که هیچ کدام از این دو مورد دربارهی این بیت نمود ندارد؛ بلکه اسب رستم رمیده است یا به عبارتی دیگر، اسبش را به یغما بردهاند و همین دلیلی بر ننگ پهلوان است.
اسب برای جنگجویان و پهلوانان بسیار پر ارزش بوده است تا آنجا که سوار به معنی پهلوان بارها در شاهنامه بسامد داشته است. بنگرید:
سواری پدید آمد از پشت سام
که دستانش رستم نهادست نام(7)
باری ننگ رستم از پیاده بودن نیست، از گم کردن اسب است، از این است که اسیر خور و خواب گشت و بارگی به بیگارگی سپرد.
در بیت بعدی شاعر گرامی همین مطلب را اینگونه می آورد:
چه گویند ترکان که اسبش که برد؟
تهمتن بدانجا بخفت؟ ار بمرد؟(8)
آقای حیدری نوشتهاند:
«آشکار است که قصد استاد جنیدی این بوده که انسان در حال پیاده بودن (به معنی بی اسب بودن و یا راه رفتن: همان که پیادهرویاش میگویند) نمیتواند هم پوینده (: پویان، پیگیر، جستوجو کنندهی چیزی) باشد و همزمان با سرعت بدود. آشکار است که سوار نمیتواند بدود، و اینکه برای پیاده، دویدن، بیاید؛ زاید است، یا بدَوَم، یا بپویم و یا پیاده(: بی اسب و یا در حالت آرام: پیادهروی باشم)،...»
چرا پوینده نمیتواند دوان باشد؟ (البته دکتر جوینی از قول لغتنامه پویان را «شتابان و دوان» معنی نمودهاند.)(9) رستم به دنبال اسب خود میگشت نه سنجاق سر (که باید آرام و وجب به وجب در پیاش بود) آن هم اسبی که دستکش بود و ردی از آن بر جای بود. در بیت با سرعت دویدن قید نشده است ، بلکه «پیاده دوان»، «نوان» و... آورده شده است. هم امروز نیز اگر کسی فرزندش یا خودرواش را نیابد، هراسان و دوان و بر سر و روی زنان به هر سویی میدود ولی قدم نمیزند. و دیگر اینکه چرا برای پیاده، دوان و پویان بودن زاید است؟ انسان هنگامی که پیاده است میدود، به این چند کلمه بنگرید: «آشکار است که سوار نمیتواند بدود، و اینکه برای پیاده، دویدن، بیاید؛ زاید است، یا بدَوَم، یا بپویم و یا پیاده (: بی اسب و یا در حالت آرام: پیاده روی باشم)،...» اینگونه به نظر میرسد که ایشان میگویند معنی واژهی «پیاده» آرام راه رفتن باشد و اگر شاعر میخواسته بگوید که رستم میدویده است باید واژهای دیگر سوای «پیاده» را به کار می برده! در پایان به گزارش دکتر جوینی بنگریم که ایشان نیز گم شدن اسب را نکتهی محوری بیت میدانند:
«همی گفت کاکنون پیاده نوان
کجا پویم از ننگ تیره روان
رستم با خود میگفت: اکنون با پای پیاده و دلی پر شور و نیز اندوهگین از برای گم کردن اسب به کجا میتوانم بروم؟»(10)
×××
چو روشن بود روی خورشید و ماه
ستاره چرا بر فرازد کلاه
آقای حیدری دربارهی این بیت توضیحات گستردهای دادهاند که آوردن همهی آنها در اینجا به درازا میانجامد و لیکن ایشان فرمودهاند:
«...سخن در بیت پیشین دربارهی تاج بر سر بودن کاووس بوده، و اینجا اگر خورشید را نمادی از «رستم» و ماه را «سهراب» و ستاره را «کاووس» بگیریم؛ باری کاووس بر سر تاج داشت و نه کلاه و سخن باید چنین میآمد:
ستاره چرا بر فرازد تاج
اما اگر چنین میآمد سخن پسآوا و آهنگ نداشت، و شاعر برای فرار از تنگنای پسآوا و وزن، کلاه را جانشین تاج کرده است!»
در تمامی فرهنگها یکی از معانی «کلاه» تاج است و در شاهنامه نیز این واژه بسیار پر بسامد است چنان که نیازی به نشانی دادن نیست ولی به این دو نمونه بنگرید:
کجا شد فریدون و هوشنگ شاه
که بودند با گنج و تخت و کلاه(11)
تویی خلعت ایزدی بخت را
کلاه و کمر بستن و تخت را (12)
پس روا نیست که بگوییم : سخن در بیت پیشین دربارهی تاج بر سر بودن کاووس بوده و کاووس بر سر تاج داشت نه کلاه، ولی در این بیت به جای تاج «کلاه» آمده است. و نیز گفته شود: قافیه به شاعر تنگ آمده است که به جای «تاج»، «کلاه» آورده.
و نیز گفتهاند: «در ضمن درخشندگی هزاران ستاره که بسیار بسیار بزرگتر از ماه هستند و درخشندهتر؛ کودکانه بودن این سخن را آشکارتر میکند که نمیتوان روشنی ماه را برتر از کلاه بر افراختن و یا روشنی ستارگان درخشان دانست. و چون در لت نخست؛ سخن از روشنی برود؛ در اینجا هم باید از روشنی یاد میشد، نه از کلاه بر افراختن...؛ اما استاد خالقی مطلق آن را اصیل. و در یادداشتهای شاهنامه نوشتهاند: «سهراب خود و پدرش را با ماه و خورشید مقایسه میکند و کاووس را با ستاره. کلاه بر افراختن یعنی ظهور کردن و خود نمودن و اظهار وجود کردن.»
اما باید دید که آیا کنایهی «کلاه بر افراختن» بدین معنی که استاد خالقیمطلق ذکر کردهاند، در پهنهی ادب فارسی و به ویژه شاهنامهی فردوسی چند بار آمده است؟ دو دیگر آنکه همانطور که پیشتر گفته شد، ناشایستی «کلاه بر افراختن» برای ستاره در مقایسه با روشنی خورشید و ماه به دلایلی که ذکر شد چندان درست نمینماید؛ با این حال من به خود حق نمیدهم نظر استاد خالقی را زیر سوال ببرم و پژوهش شگفتش را بیهوده بنامم.»
پرسش من این است که: آیا در آن دوران کسی از بزرگتر بودن و پر نورتر بودن برخی ستارهها از خورشید و ماه آگاه بوده است؟! اگر چنین است شواهد و مدارکش چیست؟
آیا اگر شاعری یک ترکیب کنایی را به کار ببندد که پیش و پس از او به کار نرفته باشد و خودش هم تنها یک بار آن را در شعرش بیاورد، باید در درستی آن کنایه شک نمود؟
در شرح دکتر جوینی و غمنامهی رستم و سهراب دکتر انوری و شعار هم این ترکیب به معنی: خود را بزرگ و دارای شوکت دانستن و اظهار وجود و خودنمایی کردن آمده است.
بنده هم میپندارم این بیت بسیار زیبا و خیالانگیز و استوار میباشد.
×××
در پایان یادآور میشوم که هدف من از این نوشتار تأیید یا رد افزوده بودن یا نبودن ابیات نیست و نیز قصد خرده گرفتن به استاد جنیدی را ندارم (که کمتر از آنم)، بلکه هدفم هماندیشی و بیشتر و بهتر دانستن است. آنچنان که سرور کاینات فرمایند: «دانش اگر در ثریا هم باشد، مردانی از سرزمین پارس بر آن دست خواهند یافت.»
پانوشتها:
1. فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه، به ویرایش جنیدی، فریدون؛ دفتر یکم، رویهی 426، بیت 6613.
2. فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه، به ویرایش جوینی، عزیزالله؛ ج 3، ص 202، ب 53 و زیرنویس.
3. شعار، جعفر و انوری، حسن؛ رزمنامهی رستم و اسفندیار، انتشارات علمی، چاپ دهم، پاییز 71.
4. شعار، جعفر و انوری، حسن؛ غمنامهی رستم و سهراب؛ چاپ اول، نشر قطره: 1372، ص 63 و 62.
5. شمارهی 2، آبان 1354، ص71.
6. فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه، به ویرایش جوینی، عزیزالله؛ انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم: 1378، ج 3، ص 460، زیرنویس.
7. فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه، به ویرایش جوینی، عزیزالله؛ ج3، ص172، ب 65.
8. همان، ج 3، ص 469، ب 27.
9. همان، ج 3، ص 467، زیرنویس شمارهی 1.
10. همان، ج 3، ص 468، ب 25 و زیرنویس 2.
11. فردوسی، ابوالقاسم؛ شاهنامه، چاپ مسکو، به کوشش سعیدیان، حمید، ج 6، ص 298، ب 1296.
12. همان، ج 7، ص 185، ب 527
خط بی نظیر استاد امیرخانی)
" />
برای دانلود کتاب به پایان این بخش بنگرید.